سلطان مراد ميرزا حسام السلطنه
15
سفرنامه مكه ( دليل الأنام في سبيل زيارة بيت الله الحرام والقدس الشريف ومدينة السلام ) ( فارسى )
يزد ، براى بار چهارم به حكمرانى خراسان نيز تعيين گرديد . در همين سال علاوه بر حكمرانى خراسان حكومت اصفهان نيز در عوض حكومت يزد به عهدهء وى واگذار شد و او از طرف خود ابوالفتح ميرزا ( مؤيدالدوله ) را كه حكومت يزد داشت ، به پيشكارى محمدحسين مستوفى تفرشى ناظمالملك به حكومت اصفهان فرستاد و حكومت يزد ميردوست محمدخان معيرالممالك داماد ناصرالدين شاه و پسر معيرالممالك ( نظامالدوله ) واگذار گرديد . در اين سال ( 1288 ق . ) كه براى بار چهارم به ايالت خراسان تعيين شده بود ، بر اثر نافرمانى از احكام حاج ميرزا حسينخان مشرالدوله صدراعظم در سال 1289 ق . معزول و به جاى وى حاج حسينخان شاهسون شهابالملك امير تپخان تعيين و فرستاده شد . وى پس از عزل او از ايالت خراسان دشمنى و كينهء مشيرالدوله را سخت در دل داشت . در سال 1290 ق . در سفر اول ناصرالدين شاه به اروپا ، حسامالسلطنه نيز از ملتزمين ركاب شاه بود . در سال 1291 ق . كه حاج ميرزا حسينخان مشيرالدوله وزير خارجه و وزير جنگ بود ، حسامالسلطنه علناً در ملاءِ عام نسبت به او بدگويى مىكرد و در اين باب مشيرالدوله به شاه كتباً شكايت نمود . در اواخر سال 1293 ق . به جاى بديعالملك ميرزا حشمتالسلطنه حاكم كردستان و كرمانشاه شد . در اين هنگام خودش در كرمانشاه مقر حكمرانى خود بود و حكومت كردستان را نيابةً به پسر بزرگ خود ابوالفتح ميرزا واگذار نمود . اجماعلى از زندگى وى را محبوبى اردكانى در تعليقات المآثر و الاثار آورده و پس از آن نوشته است : در سال 1298 ( 1297 ! ) به حج مشرف شد و در روز دوشنبه دوم جمادىالاولى 1300 ، شش ساعت به غروب مانده ، در شصت و هفت سالگى به سكته درگذشت . . . زن او عاليه خانم نيز روز شنبه 11 صفر 1305 درگذشت . وى جد مادرى احمدشاه بود و پس از عباس ميرزا ارشد افراد خانوادهء قاجار اما سختكش و قسىالقلب بود . ثروت او را سه كرور تخمين زدند . ( روزنامهء خاطرات اعتمادالسلطنه ، ص 243 ) . گفتنى است كه در تاريخ اين دوره از وى با عنوان « فاتح هرات » ياد شده است .